काठमाडौं । नेपालको पछिल्लो दशकका सबैभन्दा चर्चित भ्रष्टाचार प्रकरणमध्ये एक मानिएको नक्कली भुटानी शरणार्थी घोटाला केवल प्रहरी अनुसन्धानबाट मात्र सार्वजनिक भएको घटना थिएन। यस प्रकरणलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याउन खोजी पत्रकारिताले खेलेको भूमिका उल्लेखनीय थियो। त्यही खोजी पत्रकारिताको अग्रपङ्क्तिमा देखिएका नाममध्ये एक हुन् कान्तिपुर दैनिकका पत्रकार मातृका दाहाल।
दाहालले सरकारी संयन्त्र, राजनीतिक पहुँच र बिचौलियाको मिलेमतोमा नेपाली नागरिकलाई नक्कली भुटानी शरणार्थी बनाएर अमेरिका पठाइदिने नाममा करोडौँ रुपैयाँ असुल्ने गिरोहबारे निरन्तर खोजमूलक समाचार प्रकाशित गरेका थिए। उनका रिपोर्टहरू सार्वजनिक भएसँगै यो प्रकरणले राष्ट्रिय राजनीति, संसद्, सुरक्षा निकाय र न्याय प्रणालीसम्म व्यापक तरंग सिर्जना गरेको थियो।
त्यसपछि प्रहरीले अनुसन्धान तीव्र बनायो र पूर्वउपप्रधानमन्त्री, पूर्वगृहमन्त्री, उच्च प्रशासनिक अधिकारी, बिचौलियालगायत प्रभावशाली व्यक्तिहरू अनुसन्धानको दायरामा आए। अन्ततः जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालयले २०८० सालमा मुद्दा दायर गर्यो, जसमा उच्च राजनीतिक र प्रशासनिक तहका व्यक्तिहरू पनि प्रतिवादी बनाइए।
हालै काठमाडौं जिल्ला अदालतले उक्त प्रकरणमा फैसला सुनाउँदै विभिन्न प्रतिवादीलाई दोषी ठहर गरेपछि दाहालको खोजी पत्रकारिताको योगदान फेरि चर्चामा आएको छ। अदालतको फैसलापछि धेरैले प्रारम्भिक खोजी समाचारहरूले नै अनुसन्धानलाई गति दिएको र सार्वजनिक दबाब सिर्जना गरेको टिप्पणी गरेका छन्।
करिब दुई दशकदेखि पत्रकारितामा सक्रिय दाहाल अपराध, राष्ट्रिय सुरक्षा, सुशासन तथा भ्रष्टाचारसम्बन्धी अनुसन्धानात्मक रिपोर्टिङका लागि परिचित छन्। नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरणसँगै उनले ललिता निवास जग्गा प्रकरण, टेरामक्स, सहकारी, सुन तस्करीलगायत विभिन्न संवेदनशील विषयमा पनि खोजमूलक समाचार प्रकाशित गरेका छन्।
उनको अनुसन्धानात्मक पत्रकारितालाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय तहबाट समेत सम्मान गरिएको छ। उनले अमेरिकास्थित Anti-Corruption Champion Award–2024, इन्जा खोजी पत्रकारिता पुरस्कार, बारबरा फाउन्डेसन खोजी पत्रकारिता पुरस्कार, सुशासनसम्बन्धी विभिन्न पुरस्कारलगायत अनेक सम्मान प्राप्त गरेका छन्। यी सम्मानहरू भ्रष्टाचार र सुशासनका विषयमा उनले गरेको खोजी पत्रकारिताको योगदानको कदरका रूपमा हेरिएका छन्।
नेपालमा खोजी पत्रकारिता चुनौतीपूर्ण र जोखिमपूर्ण मानिन्छ। शक्तिशाली व्यक्तिहरू जोडिएका विषयमा प्रमाण संकलन, स्रोतको सुरक्षा, कानुनी जोखिम र सार्वजनिक दबाबका बीच सत्य तथ्य बाहिर ल्याउनु सहज काम होइन। यद्यपि, नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरणले खोजी पत्रकारिताले सार्वजनिक उत्तरदायित्व र सुशासन प्रवर्द्धनमा खेल्न सक्ने भूमिकाको एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।
नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरणमा आएको अदालतको फैसला न्यायिक प्रक्रियाको विषय हो। तर यो प्रकरण सार्वजनिक बहसमा आउन र अनुसन्धानको दायरामा पुग्न खोजी पत्रकारिताले निर्वाह गरेको भूमिकालाई भने नेपालको पत्रकारिता इतिहासमा महत्त्वपूर्ण अध्यायका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
